Gen Z Language: जेनझी भाषा - बेधडक की बेलगाम ?

दिल्लीतील जंतर मंतरवर विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनाने पारंपरिक आंदोलनाची व्याख्या बदलली आहे. जेनझी पिढीच्या आंदोलकांनी त्यांच्या अनोख्या पद्धतीने बेधडकपणे व्यक्त होण्यास सुरुवात केली. या आंदोलनामुळे समाज माध्यमांवर जेनझींच्या भाषेवर चर्चा रंगली आहे, ज्यात राजकारण्यांपासून कलाकारांपर्यंत सर्वांनी सहभाग घेतला. काहींना ही भाषा समजली, तर काहींना त्यातील शिव्यांची अभिव्यक्ती अतिरेकी वाटली. लोकसभेतील सदस्यांनी भाषणांमध्ये उपरोधिकपणे जेनझींच्या भाषेचा वापर केला, तर काहींनी त्यातील गांभीर्य अधोरेखित केले. काही तरुणांनी समाज माध्यमांवर व्यक्त होताना भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या सरन्यायाधीशांनी बेरोजगार युवकांना झुरळ म्हणण्याचे समर्थन केलेल्या राजकारण्यांच्या शब्दांचा समाचार घेतला. या सर्व चर्चांमध्ये उलटसुलट विचारांची देवाणघेवाण सुरू आहे. गेल्या महिन्यातील विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनाचे प्रभाव ट्रेन, बस, गल्ली आणि संसदीय ठिकाणी दिसून आले. या लेखात त्या आंदोलनाच्या काही पैलूंचा आढावा घेतला आहे. जुलै महिन्यात जंतर मंतरवर झालेल्या विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनाने संपूर्ण देशाचे लक्ष वेधून घेतले. नीट पेपर फुटी प्रकरण आणि शिक्षण व्यवस्थेवर प्रश्न उपस्थित करत लाखो विद्यार्थ्यांनी या आंदोलनात भाग घेतला. या आंदोलनामुळे केंद्रीय शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांना राजीनामा द्यावा लागला. हे आंदोलन दिल्लीपुरते मर्यादित राहिले नाही, तर देशभर प्रमुख शहरांमध्ये विद्यार्थ्यांनी आंदोलने केली. समाज माध्यमांचा प्रभावी वापर करून विद्यार्थ्यांनी आपल्या आवाजाला एकत्रित केले. जेनझी पिढीने त्यांच्या भाषेचा वापर करून आंदोलनाची अभिव्यक्ती केली, ज्यात पारंपरिक फलकांना बगल देत मिम्स आणि सार्केझम यांसारख्या पोस्टर्सचा समावेश होता. अनेक विद्यार्थ्यांनी आंदोलनाविषयी किंवा राजकीय परिस्थितीवर परखड भाष्य करणारे फलक तयार केले, ज्यामुळे त्यांच्या क्रिएटिव्हिटीचा प्रत्यय आला. या सर्व अभिव्यक्तीत भाषेचा मुख्य बिंदू होता. फलक, घोषणा आणि विविध माध्यमांद्वारे जेनझींच्या भाषेचे विविध पैलू दिसून आले. या पिढीच्या भाषेवर चर्चा झाली, कार्यालयात, मित्रांमध्ये आणि नातेवाईकांमध्ये वाद झाले. काहींनी 'अनफॉलो' हा पर्याय स्वीकारला, तर काहींनी मतभेद सहजपणे पचवले. छत्रपती संभाजीनगर येथील आनंद म्हणतो की, भाषेची मर्यादा राखणे आवश्यक आहे, परंतु रोष व्यक्त करताना त्या काळातील माध्यमांचा वापर करणे आवश्यक आहे. आज नरेंद्र मोदी पंतप्रधान आहेत, तर सत्तरच्या दशकात इंदिरा गांधी यांच्याबाबतही अशा भाषेचा वापर झाला होता. कवी बाबा नागार्जुन यांनी त्यांच्या कवितेतून यावर भाष्य केले होते. आंदोलनात जी भाषा होती, तीच भाषा आज कार्यालयात, रेल्वे स्थानकात आणि सार्वजनिक ठिकाणी ऐकायला मिळते. या पिढीच्या भाषेवर विरोध होतो, परंतु तीच भाषा त्यांच्या तोंडी असते. उद्या ही पिढी देशाचे भविष्य असणार आहे, त्यामुळे नियम आणि मर्यादा आवश्यक आहेत. त्यांना त्यांच्या भाषेतून व्यक्त होणे गरजेचे आहे, असे आनंदने व्यक्त केले. भाषेची अभिव्यक्ती असली तरी त्याची पातळी घसरता कामा नये, असे काहींचे मत आहे. मुंबईतील खासगी कंपनीत काम करणारी ऋतुजा म्हणते की, आंदोलन आणि सरकारवर टीका करण्याचा लोकशाहीत प्रत्येकाला अधिकार आहे. मुद्दे ठामपणे मांडले पाहिजेत, परंतु सर्वोच्च घटनात्मक पदावर असलेल्या व्यक्तीला सन्मान राखणारी भाषा वापरणे आवश्यक आहे. विचारांचा लढा असावा, व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेशी नसावा, असे ती मानते. त्यामुळे विरोध असावा, प्रश्न विचारावे, पण भाषेची पातळी घसरता कामा नये. कोणत्याही व्यक्तीपेक्षा त्या पदाचा सन्मान मोठा असतो, आणि तो जपणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे. विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनाला सर्व बाजूंनी पाठिंबा मिळाला, परंतु त्यात त्यांच्या चुकीच्या गोष्टींचे समर्थनही झाले. अर्वाच्य भाषा, अश्लील घोषणाबाजी यावर अनेकांनी दुजोरा दिला. आवाज उठवताना सामाजिक भान जपणे आवश्यक आहे, असे ती सांगते. विद्यार्थ्यांनी आंदोलनात शिव्यांचा वापर केला, ज्याला अनेकांनी आक्षेप घेतला. मुले आणि मुली यामध्ये भेद झाला. गुजरामध्ये नोकरीनिमित्त असणारी कश्मिरा म्हणते की, शिव्या देणे सांस्कृतिक धक्का झाला का? भारतात सर्व वयाचे लोक शिव्या देतात, त्यामुळे त्याला विरोध करण्याचे कारण नसावे. शिव्या का दिल्या जातात यावर चर्चा व्हायला हवी. आंदोलनकर्त्यांकडून शिव्यांचा वापर म्हणजे शिक्षण व्यवस्थेविषयी राग आहे. ती शिव्या देण्याचे समर्थन करत नाही, परंतु त्या लिंग निरपेक्ष असाव्यात. भाषा विषयाची विद्यार्थी म्हणून शिव्या या भाषेचा एक भाग वाटतात. अनेक साहित्यिक आणि कलाकारही भाषेवरून सुरू असलेल्या वादात व्यक्त झाले. काहींनी अशी भाषा वापरणे चूक असल्याचे मत मांडले, तर काहींनी विद्यार्थ्यांच्या समस्यांवर लक्ष केंद्रित करण्याची गरज व्यक्त केली. अभिनेता, कवी आणि दास्तानगो अक्षय शिंपी म्हणतो की, जेनझींच्या भाषेवर येणाऱ्या प्रतिक्रियांचा संबंध सुसंस्कृत मूल्यांच्या अघोषित नेतृत्वाशी आहे. प्रत्येक पिढीच्या भाषेत बदल होत असतो, शब्दांकडे बघण्याचे दृष्टीकोन बदलतात. मुख्य म्हणजे, आधीच्या पिढीला ज्या शिव्या वाटत होत्या, त्या नंतरच्या पिढीकडून शिव्या म्हणून बघितल्या जात नाहीत.