Weather Changes:ऋतुसंभ्रम

पावसाच्या आगमनाच्या काळात अनेक ठिकाणी जलधारांनी लोकांना चकित केले आहे. एल निनोच्या प्रभावामुळे दुष्काळाच्या भाकितांना उलटत, देशभरात विविध राज्यांमध्ये पूर परिस्थिती निर्माण झाली आहे. कडक उन्हाळा, अतिवृष्टी, ढगफुटी, महापूर आणि भूस्खलन यांसारख्या निसर्गाच्या विविध रंगांनी दोन महिन्यांत आपला चेहरा बदलला आहे. ऋतू आणि निसर्ग यांच्यातील हा अद्भुत बदल 'ऋतुसंभ्रम' म्हणून ओळखला जात आहे. श्रावण महिन्याच्या आगमनासोबतच या बदलाची चर्चा अधिक तीव्र झाली आहे. कलेच्या क्षेत्रातही या बदलांचा प्रभाव जाणवतो आहे. पावसाच्या आगमनाची चाहूल लागली की उस्ताद अमीर खान, पं. भीमसेन जोशी आणि किशोरी आमोणकर यांच्यासारख्या महान गायकांच्या 'मल्हार' गाण्यांची आठवण येते. दुर्गाबाईंच्या 'ऋतुचक्र' या ग्रंथात त्यांनी ऋतूंच्या बदलांचा उल्लेख केला आहे. 'ऋ' म्हणजे धावता फिरता काल, जो सृष्टीला कवटाळतो आणि तिचा रंग बदलतो. या ग्रंथात श्रावण महिन्यातील पावसाची आणि निसर्गाची सुंदरता व्यक्त केली आहे. पावसाच्या सरींमध्ये रंगांची विविधता आणि ढगांची चाल यांचे वर्णन करताना दुर्गाबाई म्हणतात की, 'आषाढ ते आश्विन यांना गुंफणारी श्रावण ही साखळी म्हणजे सर्व ऋतूंचे सार आहे.' पावसाच्या रंगांची आणि ढगांच्या विविधतेची मजा सांगताना ती म्हणतात की, 'सूर्यबिंब नाहीसं झालं आहे, ढगांवर ढग पांगताहेत.' या वर्णनातून श्रावणाची एक अद्भुत छटा उभी राहते.

पुस्तक बाजूला ठेवून, 'यातलं आपल्याला किती दिसतं?' हा प्रश्न उपस्थित होतो. पं. कुमार गंधर्व यांच्या 'ऋतुदर्शना'कडे वळताना, त्यांच्या आजारपणातही त्यांना दूरवरून संगीत ऐकू येत होतं. त्यातून त्यांना निसर्गाची गूढता आणि सौंदर्याची जाणीव झाली. लोकगीतांमध्ये ऋतूंचा अनुभव सांगणारी भावावस्था आहे. 'गीतवर्षा' या संकल्पनेतून पर्जन्याच्या ऋतूंचा अनुभव व्यक्त केला जातो. पु. ल. देशपांडे यांचे विचार या संदर्भात महत्त्वाचे आहेत. 'पर्जन्याचे ज्येष्ठापासून आश्विनापर्यंत चालणारे हे महानाट्य आहे,' असे ते सांगतात. श्रावणमासीच्या जलधारांनी अनेक भावनांना जागृत केले आहे. दुर्गाबाई आणि कुमारजींचा श्रावण हा एक समृद्ध अनुभव आहे, ज्यात ऊन आणि पावसाचा लपंडाव, हिरवळ, मातीचा सुवास आणि इंद्रधनुष्य यांचा समावेश आहे. मात्र, आता पावसाच्या लयात बदल होत आहे. कडक उन्हाचा मारा, अतिवृष्टी, ढगफुटी आणि भूस्खलन यांसारख्या घटनांनी निसर्गाचे चित्र बदलले आहे.