Livestock Census 2025: पशुधन वाढले, पण गाय-म्हशींचा टक्का घसरला; कारण काय?

परभणी जिल्ह्यातील २१ व्या पशुगणनेच्या आकडेवारीनुसार, जिल्ह्यात एकूण ४ लाख ९० हजार ५६ पशुधनाची नोंद झाली आहे. यामध्ये गायी, म्हशी, शेळ्या आणि मेंढ्यांचा समावेश आहे. ग्रामीण भागात पशुपालनाचे महत्त्व अद्यापही कायम असल्याचे या आकडेवारीवरून स्पष्ट होते. तथापि, मागील २० व्या गणनेच्या तुलनेत गाय आणि म्हशींच्या संख्येत घट झाल्याने पशुपालन क्षेत्रासमोरील आव्हाने अधिक गंभीर बनली आहेत. यांत्रिकीकरण, मजुरांची टंचाई, पशुपालनाचा वाढता खर्च आणि बदलती शेतीपद्धती यामुळे या घटकांवर परिणाम झाला आहे. तालुकानिहाय आकडेवारीत परभणी तालुका ९४ हजार २९० पशुधनासह आघाडीवर आहे, तर जिंतूर आणि पूर्णा तालुक्यांमध्येही मोठ्या प्रमाणात पशुधनाची नोंद झाली आहे. गंगाखेड, सेलू, पालम, सोनपेठ, मानवत आणि पाथरी तालुक्यातही पशुधनाची नोंद करण्यात आली आहे. २१ व्या गणनेनुसार, जिल्ह्यात २ लाख २३ हजार ३०८ गायी, १ लाख ४९ हजार २७० शेळ्या, ८१ हजार ५९२ म्हशी आणि २८ हजार २५९ मेंढ्या आहेत. गायींची संख्या सर्वाधिक असली तरी गायवर्गीय पशुधन आणि म्हशींच्या संख्येत घट झाल्याने दूध उत्पादनाशी संबंधित आव्हाने अधिक गंभीर होण्याची शक्यता आहे. २० व्या गणनेत २ लाख ९९ हजार ४३३ गायी आणि ९८ हजार ४२५ म्हशींची नोंद झाली होती. यामुळे पशुपालनातील बदलते अर्थकारण आणि वाढलेला खर्च यामुळे पशुपालनाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनात बदल होत आहे.

तालुकानिहाय आकडेवारीत जिंतूर तालुका ८७ हजार २८१ पशुधनासह आघाडीवर आहे. परभणी आणि पूर्णा तालुक्यांमध्येही पशुधनाचे प्रमाण मोठे आहे, तर मानवत आणि पाथरी तालुक्यांमध्ये तुलनेने कमी पशुधनाची नोंद झाली आहे. सिंचन सुविधा, शेतीचे स्वरूप आणि यांत्रिकीकरण यांचा पशुपालनावर परिणाम होत असल्याचे आकडेवारीतून स्पष्ट होते. जिल्ह्यातील पशुधनाची गणना करण्यासाठी १५३ प्रगणक आणि २२ पर्यवेक्षकांची नियुक्ती करण्यात आली होती. या प्रक्रियेमुळे १,०१३ गावे व प्रभागांमधील पशुधनाची गणना पूर्ण करण्यात आली. या गणनेमुळे जिल्ह्यातील पशुधनाची सद्यस्थिती, तालुकानिहाय पशुधनाचे प्रमाण आणि पशुपालनाच्या बदलत्या स्वरूपाचा अंदाज घेणे शक्य होणार आहे. २० व्या गणनेत ६ हजार ४२८ वराह आणि ७ उंटांची नोंद झाली होती. मात्र, २१ व्या गणनेच्या आकडेवारीत वराह वर्गाची आकडेवारी उपलब्ध नसल्याने तुलना करताना काही बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे.