Curious Beliefs: डोक्यावर दोन भोवरे म्हणजे दोनदा लग्न?

आपल्या समाजात लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत शरीराच्या रचनेवरून, तीळांवरून किंवा डोक्यावरील केसांच्या रचनेवरून अनेक तर्कवितर्क लावले जातात. यामध्ये 'डोक्यावरील भोवऱ्यांची' (Hair Whorls) चर्चा विशेष महत्त्वाची आहे. सामान्यतः बहुतेक लोकांच्या डोक्यावर एकच भोवरा असतो, परंतु काही लोकांच्या डोक्यावर दोन भोवरे स्पष्टपणे दिसून येतात. अशा व्यक्तींबद्दल समाजात अनेक प्रकारच्या लोकसमजुती आणि आख्यायिका प्रचलित आहेत. या लोकधारणांचा मागोवा घेऊन त्यामागील वैज्ञानिक वास्तव काय आहे, हे जाणून घेऊया. ग्रामीण आणि पारंपरिक समाजात अशी जुनी समजूत आहे की, ज्या व्यक्तीच्या डोक्यावर दोन भोवरे असतात, तिची दोन लग्ने होतात. काही ठिकाणी हे गमतीने तर काही ठिकाणी गंभीरपणे सांगितले जाते. लहान मुलाच्या डोक्यावर दोन भोवरे दिसले की घरातील जुनी जाणती माणसे म्हणतात, "हे मूल खूप हट्टी आणि जिद्दी असणार!" अशी मुले कोणाचेही ऐकत नाहीत, स्वतःच्या मर्जीने जगतात आणि लहानपणी अतिशय खोडकर असतात, अशी धारणा आहे. काही लोककथांनुसार, दोन भोवरे असणारी मुले इतर मुलांपेक्षा जास्त तल्लख बुद्धिमत्तेची असतात. त्यांचा मेंदू वेगळ्या प्रकारे विचार करतो आणि ती भविष्यात कला, विज्ञान किंवा व्यवसायात मोठे यश मिळवतात, असे मानले जाते. अशा व्यक्तींना राग लवकर येतो आणि त्या स्वभावाने थोड्या आक्रमक किंवा तिखट असतात, असाही एक समज समाजात पसरलेला आहे. लोकसमजुती कितीही रंजक असल्या, तरी विज्ञानाच्या दृष्टीने दोन भोवरे असणे ही अत्यंत सामान्य आणि नैसर्गिक गोष्ट आहे. गर्भधारणेच्या १० ते १२ व्या आठवड्यात आईच्या पोटात बाळाच्या डोक्यावरील केसांचे कूप आणि मेंदूचा विकास एकाच वेळी होत असतो. मेंदूच्या कवटीच्या वाढीच्या दिशेनुसार आणि त्वचेच्या ताणावरून केसांच्या वाढीची दिशा ठरते. हे पूर्णपणे अनुवांशिक असते. वैज्ञानिकांनी आणि मानसोपचारतज्ज्ञांनी हे स्पष्ट केले आहे की, डोक्यावरील भोवऱ्यांच्या संख्येचा व्यक्तीच्या वैवाहिक आयुष्याशी, भविष्याशी किंवा स्वभावाशी दूरदूरपर्यंत कोणताही वैज्ञानिक संबंध नाही. माणसाचा स्वभाव हा त्याच्यावर होणारे संस्कार, सभोवतालचे वातावरण आणि अनुभवांवरून ठरतो. काही न्यूरोलॉजिकल अभ्यासांनुसार, केसांच्या भोवऱ्याची दिशा मेंदूच्या कोणत्या बाजूचा वापर जास्त होतो याच्याशी काही प्रमाणात जोडलेली असू शकते; परंतु दोन भोवरे असणे म्हणजे व्यक्ती 'जीनिअस' किंवा 'अति-हट्टी' असणे असा ठोस पुरावा उपलब्ध नाही. जगातील सुमारे ५% ते १०% लोकांच्या डोक्यावर दोन भोवरे असतात. त्यामुळे ही काही विचित्र किंवा भीतीदायक गोष्ट नसून निसर्गाची एक साधी रचना आहे. डोक्यावर दोन भोवरे असणे ही केवळ केसांच्या वाढीची एक नैसर्गिक आणि अनुवांशिक रचना आहे. बालपणीच्या गमतीजमती आणि लोककथा ऐकण्यापुरत्या ठीक असल्या, तरी दोन लग्नांची भीती बाळगणे किंवा मुलाला हट्टी ठरवणे पूर्णपणे चुकीचे आहे. त्यामुळे अशा लोकसमजुतींकडे मनोरंजन म्हणून पाहावे आणि विज्ञानाचा विचार करून गैरसमज दूर ठेवावेत!